Αποανάπτυξη-τοπικοποίηση

 Ιούν 19, 2026 – 14:06  — Γιάννης Μπίλλας

 

 

 

Image by Kamiel Choi from Pixabay

Παιδί του Διαφωτισμού, η πρόοδος υιοθετείται και εμπεδώνεται τον 19ο αιώνα και ενσωματώνεται στο φαντασιακό των σημερινών ανθρώπων. Η Χάνα Άρεντ περιγράφει στο βιβλίο της Περί βίας ότι η ιδέα της προόδου με τη σημερινή της μορφή ήταν άγνωστη μέχρι το 16ο και 17ο αιώνα.

Στις προθέσεις μου είναι η αποδόμηση της αντίληψης που έχει δημιουργηθεί στην κοινωνία μας για την πρόοδο. Υπάρχει μια κυρίαρχη αντίληψη για την πρόοδο η οποία ορίζεται ουσιαστικά με μια ευθεία, ένα ευθύγραμμο σχήμα το οποίο οδηγεί στη διαρκή εξέλιξη των κοινωνιών, στη διαρκή ανάπτυξη της παραγωγής και της κατανάλωσης συνδεδεμένο με την ιδέα της ευτυχίας.

Αυτή η αντίληψη για την πρόοδο έχει σχεδόν εποικίσει το φαντασιακό των ανθρώπων των σημερινών κοινωνιών και υπέχει θέση θρησκείας για τους περισσότερους. Χωρίς την κριτική στην ιδέα της προόδου, κατά την γνώμη μου, δεν μπορούμε να οδηγηθούμε σε άλλα νοήματα ζωής και σε άλλους τρόπους θέσμισης των κοινωνιών.

Πρόοδος-συντήρηση

Επηρεασμένος απ’ αυτή την οπτική δυσκολευόμουν να τοποθετήσω τον εαυτό μου στο σχήμα πρόοδος και συντήρηση, μια και καλλιεργώ τη γη περίπου όπως οι πρόγονοι μου. Άρα τι είμαι, προοδευτικός ή συντηρητικός; Αν αναφερθώ στη γιαγιά ενός φίλου μου, η οποία του ζήτησε πριν πεθάνει να πάει στα κτήματα που τη θρέψαν για να τα «αποχαιρετήσει», όπως του είπε, πού θα εντάξουμε αυτή την στάση των παλιότερων αγροτών απέναντι στη φύση, στην πρόοδο ή στη συντήρηση; Υπέχει θέση νοήματος στη ζωή της γιαγιάς αυτή «η αφελής αλλά στέρεα γνώση» των παλιών ανθρώπων της υπαίθρου ότι οι άνθρωποι εξαρτώνται άμεσα από το φυσικό περιβάλλον. Αν λοιπόν ορίσουμε το παράδειγμα της γιαγιάς ως δείγμα μιας κοινωνίας που απηχεί το χθες, θα πρέπει να ορίσουμε και τον σημερινό τρόπο παραγωγής των αγροτών, οι οποίοι είναι εντελώς αλλοτριωμένοι σε σχέση με αυτό που παράγουν, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις που έχει στο περιβάλλον και στις επόμενες γενιές. Σύμφωνα, λοιπόν, με την ευθύγραμμη αντίληψη για την πρόοδο, θα πρέπει να ορίσουμε τη θέση της γιαγιάς ως σημείο συντήρησης και τον τρόπο καλλιέργειας της γης των σημερινών αγροτών ως σημείο προόδου!

Ο μεσσιανισμός της προόδου

Επίσης, χρειάζεται να αποδομηθούν και οι «πυλώνες» της προόδου και της διαρκούς ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων που δεν είναι άλλες από την επιστήμη και την τεχνολογία. Καλλιεργήθηκε, και στις μέρες μας κατασκευάζεται διαρκώς, ένας λανθάνων μεσσιανισμός της επιστήμης και της τεχνολογίας (παρά το κουρέλιασμά τους από το ατύχημα της Φουκουσίμα). Ο μεσσιανισμός αυτός καλλιεργεί την προσδοκία (πίστη μήπως;) ότι τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στο κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον, που είναι απόρροια πολιτικών, οικονομικών και φαντασιακών επιλογών των κοινωνιών, θα μας τα λύσει η επιστήμη και η τεχνολογία (μεταλλαγμένα τρόφιμα ως απάντηση στην πείνα, κρέας εργαστηρίου, φθηνή και απεριόριστη ενέργεια με την υποσχόμενη διάσπαση του υδρογόνου και την ανακάλυψη του «σωματιδίου του Θεού» από το CERN). Μια λέξη-έννοια επαναλαμβάνεται διαρκώς από το πολιτικό προσωπικό και τους τεχνικούς της εξουσίας στην χώρα μας: ανάπτυξη, ανάπτυξη, ανάπτυξη… Ενίοτε δε, τη βαπτίζουν βιώσιμη, αειφόρο, πράσινη ανάπτυξη. Αν επιλέξαμε τον όρο αποανάπτυξη, το κάναμε συνειδητά, γιατί θέλουμε να πλήξουμε το κεντρικό φετίχ αυτής της κοινωνίας, να αποδομήσουμε το εννοιολογικό υπόστρωμα του καπιταλισμού και να αποαποικίσουμε το κεντρικό φαντασιακό του ανθρωπολογικού τύπου του καπιταλισμού που είναι η πρόοδος μέσω της ανάπτυξης, της κατανάλωσης με τη χρήση της επιστήμης και της τεχνολογίας.

Η Άνι Λέοναρντ, στην έρευνά της για τη διάρκεια των προϊόντων που παράγονται στον καπιταλισμό, αναφέρει ότι μόνο το 1% των παραγόμενων προϊόντων είναι ακόμα σε χρήση ύστερα από 6 μήνες .

Η στρατηγική η οποία υπηρετεί καλύτερα τον στόχο αυτό είναι η αέναη δημιουργία νέων αναγκών και η δημιουργία της αίσθησης του ανικανοποίητου, αλλά και η προγραμματισμένη βραχυβιότητα (ο προγραμματισμένος θάνατος των προϊόντων είναι η σχεδιασμένη συντόμευση του κύκλου ζωής τους, από την εισαγωγή τους στην αγορά μέχρι το θάνατο τους). Η συντόμευση της ημερομηνίας λήξης των προϊόντων, η αύξηση του ποσοστού θανάτου τους είναι η συνταγή για να αυξηθεί η ζήτηση των προϊόντων, ζήτηση που ενισχύεται από τα δάνεια του χρηματοπιστωτικού συστήματος με στόχο την ανάπτυξη της οικονομίας.

Η προγραμματισμένη βραχυβιότητα είναι ένας νέος όρος που περιγράφει την πραγματικότητα της παραγωγής από ορισμένες εταιρείες προϊόντων, τα οποία έχουν από το στάδιο της παραγωγής προγραμματισμένα και στοχευμένα «αδύνατα» σημεία, ώστε μετά την πάροδο συγκεκριμένου χρόνου να τα καθιστούν άχρηστα, μη επιδιορθώσιμα ή μη ελκυστικά κ.λπ. Ο καταναλωτής, αγοράζοντας ένα τέτοιο προϊόν και εθισμένος στη συνέχεια στη χρήση του (π.χ. κινητό τηλέφωνο), προγραμματίζεται ταυτόχρονα να αγοράσει σύντομα το νέο προϊόν που θα αντικαταστήσει το προηγούμενο.

Αν διαρκώς αλλάζουμε το κινητό, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, το αυτοκίνητο, τις οικοσυσκευές, εξαντλούνται οι φυσικοί πόροι. Και εδώ θα μπορούσε να απαντήσει η επιστήμη και η τεχνολογία, φτιάχνοντας προϊόντα που να διαρκούν στον χρόνο, να επιδιορθώνονται εύκολα και να είναι πιο συμβιωτικά.

Τι είναι η αποανάπτυξη

Μία αντίληψη που έχει ο Καστοριάδης στη Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας είναι ότι πολύ πιο πάνω από τον κάτοχο των μέσων παραγωγής, πολύ πιο πάνω από τον κάτοχο του νόμιμου λόγου και της νόμιμης βίας, είναι ο κάτοχος των σημασιών και των νοημάτων. Η αποανάπτυξη έρχεται ουσιαστικά να απονομιμοποιήσει και να αποαποικιοποιήσει το φαντασιακό των ανθρώπων, το οποίο έχει εποικιστεί από την έννοια της ανάπτυξης. Νομίζω ότι η ιστορία με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων προϋπήρχε ως φαντασιακό στην νεωτερική Δύση και η αποανάπτυξη έρχεται, πρώτον, να δηλώσει τα όρια αυτής της αφήγησης και, δεύτερον, να προτείνει έναν άλλο τρόπο πιο συμβιωτικό που να μην έχει ως φετίχ κεντρικό την ανάπτυξη της παραγωγής και την κατανάλωση. Συγκεκριμένα, μία άλλη διάσταση που δίνουμε εμείς (και το εμείς δεν έχει να κάνει με ένα κέντρο που ορίζει την υπόθεση της αποανάπτυξης – η υπόθεση αυτή ξεκίνησε από τον Σερζ Λατούς ο οποίος συνέλαβε την ιδέα ότι όπως πάμε ως ανθρωπότητα «οδηγούμαστε στα βράχια») είναι ότι αυτός ο εποικισμός του φαντασιακού νοηματοδότησε και τον άνθρωπο γύρω από τα ίδια τα προτάγματα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και της κατανάλωσης. Δημιούργησε έναν κυριαρχικό τύπο ανθρώπου ο οποίος με βάση αυτά τα δύο προτάγματα της νεωτερικότητας νοηματοδότησε τη ζωή του. Διότι το φαντασιακό της κυριαρχίας, υπό την ειδικότερη μορφή που πήρε μέσα στη νεωτερική Δύση είναι ενιαίο, είτε πρόκειται για τον άνθρωπο είτε για τη φύση. Εκφράζει την ίδια ορμή κυ­ριάρχησης και εκμετάλλευσης, είτε πρόκειται για τον πλανήτη και τους φυσικούς του πόρους είτε για την εκάστοτε «κατώτερη» κοινωνική ομάδα, τάξη ή έθνος. Χωρίς την αποδόμηση αυτού του φαντασιακού δεν μπορούμε να οδηγηθούμε σε άλλα νοήματα και σε άλλες σημασίες. Όσοι θέλουν με οποιοδήποτε τρόπο να αλλάξει αυτή η κοινωνία σε μία πιο συμβιωτική κατάσταση, θα πρέπει να ξαναδούν το ζήτημα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Και αυτή είναι μία αφήγηση που αφορά τόσο τον φιλελευθερισμό όσο και το αντίπαλο δέος, τον μαρξισμό.

Αν ακολουθήσουμε αυτό το πρότυπο της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων σε ένα μέρος όπως είναι ο τόπος μας θα πρέπει να αποδεχθούμε ότι το Αιγαίο πρέπει να γεμίσει από δεξαμενές άντλησης πετρελαίου, από πετρελαιοφόρα που θα πηγαινοέρχονται (η ανάπτυξη χρειάζεται πόρους, πρώτες ύλες, χρειάζεται τα ορυκτά καύσιμα!). Θα πρέπει να νομιμοποιήσουμε στην κοινωνία ότι με όρους ανάπτυξης η Χαλκιδική, οι Σκουριές, θα πρέπει να ισοπεδωθούν για την εξόρυξη του χρυσού. Η Κρήτη, η Χίος, τα Άγραφα, ο Ασπροπόταμος, το Πήλιο και όλες οι βουνοκορφές του τόπου μας να γεμίσουν με ανεμογεννήτριες και ο κάμπος της Θεσσαλίας να γίνει ένα τεράστιο φωτοβολταϊκό πάρκο. Ή αποδεχόμαστε αυτό, που σημαίνει ότι η Κρήτη θα απωλέσει τα μιτάτα της και τους ανθρώπους που ζουν συμβιωτικά με τις βουνοκορφές, ή στο Αιγαίο θα απωλέσουμε αυτά που έχουμε ως κοινωνίες. Η Ελλάδα έχει ένα χαρακτηριστικό, ότι, επειδή δεν έχει περάσει από την αμιγώς καπιταλιστική ανάπτυξη, διατηρεί ακόμα στοιχεία συμβιωτικότητας ως κοινωνία.

Η αποανάπτυξη-τοπικοποίηση και το οικολογικό αποτύπωμα

Η τοπικοποίηση είναι μία έννοια η οποία εμπεριέχεται στην αποανάπτυξη και συνδέεται με τη μείωση του οικολογικού αποτυπώματος. Οποιαδήποτε ανθρώπινη δραστηριότητα, είτε είναι παραγωγική είτε καταναλωτική είτε μετακίνησης, αφήνει ένα αποτύπωμα στο περιβάλλον, στη φύση. Σύμφωνα με το Διεθνές Παρατηρητήριο για τη Φύση, μας αναλογούν 16 με 18 στρέμματα ανά κάτοικο για να είναι βιώσιμος ο πλανήτης. Το οικολογικό αποτύπωμα ενός Βορειοαμερικανού και ενός Καναδού είναι στα 96 και τα 94 αντίστοιχα, ενός ευρωπαίου είναι στα 58 και ενός Έλληνα στα 54, ενώ ενός Ινδού ή ενός Αφρικανού στα 8 στρέμματα. Το 4% του παγκόσμιου πληθυσμού (ΗΠΑ) καταναλώνει το 25% της παγκόσμιας παραγωγής ενέργειας. Αν όλες οι χώρες αποκτήσουν το ίδιο επίπεδο ανάπτυξης, παραγωγής και κατανάλωσης με τις ΗΠΑ, θα χρειαστούμε 4 με 5 πλανήτες ακόμα. Οι επόμενες γενιές για να ζήσουν πιο συμβιωτικά με το περιβάλλον θα πρέπει να αναπληρώσουν αυτά τα οποία εμείς καταστρέψαμε. Βασική έννοια της αποανάπτυξης είναι η περατότητα των φυσικών πόρων – σε έναν πεπερασμένο πλανήτη δεν μπορούμε να μιλάμε για απεριόριστη ανάπτυξη. Ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ, επιφανής γεωγράφος, αναφέρει ότι ο καπιταλισμός χρειάζεται επειγόντως να ανακαλύψει καινούργιους εξωγήινους πολιτισμούς προς εκμετάλλευση. Ο καπιταλισμός είναι ένα παρασιτικό σύστημα που ευημερεί και επιβιώνει βρίσκοντας τόπους που δεν έχει ακόμα εκμεταλλευτεί καταστρέφοντάς τους. Κατά πρώτο λόγο, λοιπόν, οφείλουμε να συζητήσουμε για τις ευθύνες που έχει ο «πρώτος κόσμος» (πολιτικά και όχι πολιτισμικά) και κύρια η Δύση, η οποία είναι ο φορέας και του φαντασιακού και της υλικής βάσης της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και έχει επιφέρει ένα μεγάλο μέρος των καταστροφών παγκοσμίως.

Ο δυτικός κόσμος θα πρέπει να ξαναδεί το πώς θα ήθελε να είναι η ζωή του. Σήμερα ο Ευρωπαίος πολίτης επιδοτεί με 2 ευρώ ημερησίως την παραγωγή βοοειδών, όταν 2 ευρώ ημερησίως είναι το εισόδημα για τα 2/3 του παγκόσμιου πληθυσμού. Αν ακολουθήσουμε αυτή την αφήγηση, δεν θα πρέπει να μας ξενίζει που γεμίζει η Μεσόγειος από καραβιές μεταναστών. Ο καπιταλισμός καταστρέφει τόπους. Ένα μεγάλο μέρος της ευμάρειας της πλούσιας Δύσης οφείλεται στην καταλήστευση των χωρών του τρίτου κόσμου.

Η τοπικοποίηση ως πρόταση δεν έχει σχέση με τοπικισμούς. Θα πρέπει να δούμε το θέμα της παραγωγής. Οι τόποι είναι και τρόποι παραγωγής και ζωής. Με την επικράτηση του φαντασιακού της αύξησης της παραγωγής και της κατανάλωσης, σαρώθηκαν άπειρες μικρές αφηγήσεις ζωής και παραγωγής, οι οποίες αποτελούσαν τον πλούτο της ανθρωπότητας. Η παγκοσμιοποίηση εκρίζωσε και ομογενοποίησε νοηματικά την ανθρωπότητα. Χάθηκαν οι τρόποι που είχαν επινοήσει οι τόποι για να ζουν συμβιωτικά, και μαζί τους χάθηκε ο πλούτος της ανθρωπότητας και η αλληλεγγύη των γενεών.

Αποανάπτυξη και εγχώρια κοινοτική παράδοση

Ο κοινοτισμός είναι ένα στάδιο από το οποίο πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας. Όταν θέλουμε να επανοηματοδοτήσουμε τι θα εμπεριέχει το καινούργιο, πρέπει να διδαχθούμε από τον κοινοτικό τρόπο ζωής: την αλληλεγγύη, την συμβιωτικότητα, τη σχέση που είχε με το περιβάλλον η κοινότητα, όχι για ιδεολογικούς ή φιλοσοφικούς λόγους, αλλά επειδή ήταν συστατικό στοιχείο της ύπαρξής της. Στην Ικαρία και στο Πήλιο υπάρχουν χωριά που φροντίζουν και διαχειρίζονται τα ίδια τα δίκτυα ύδρευσης και άρδευσης. Οι κοινότητες είχαν προσαρμόσει τον τρόπο ζωής και παραγωγής στο υπάρχον φυσικό περιβάλλον. Oι κοινότητες γύρω από τη λίμνη Κάρλα (πριν την αποξήρανση της) σταματούσαν το ψάρεμα την εβδομάδα μετά το Πάσχα και το ξανάρχιζαν μετά τον Δεκαπενταύγουστο, δίνοντας έτσι χρόνο στον γόνο των ψαριών να αναπτυχθεί. Ενώ τώρα γίνεται το ακριβώς αντίθετο, το φυσικό περιβάλλον υποτάσσεται στις ανάγκες παραγωγής, με ό,τι μπορεί να σημαίνει αυτό. Το κοινοτικό πνεύμα, με τα στοιχεία του οποίου μπορούμε να νοηματοδοτηθούμε, ισοπεδώνεται μέσα από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Φυσικά θα διαυγάσουμε τι κρατάμε και τι απορρίπτουμε (ετερονομία, κλειστότητα, τοπικισμό) από τον κοινοτικό τρόπο ζωής. Όταν αναφερόμαστε στις καινούργιες κοινότητες, εννοούμε τα συνεργατικά κοινοτικά εγχειρήματα και τις κοινότητες αγώνα ενάντια στις ΒΑΠΕ (βιομηχανικές ανανεώσιμες πηγές ενέργειας), στην εξόρυξη χρυσού στις Σκουριές και στις γεωτρήσεις για υδρογονάνθρακες στο Αιγαίο. Τέτοιου είδους καινούργιες μορφές κοινότητας θα μπορούσαν να είναι το κύτταρο πάνω στο οποίο θα στηθεί η κοινότητα των κοινοτήτων. Αυτό προϋποθέτει η κοινωνία να αυτενεργήσει, να θέλει να πάει προς αυτή την κατεύθυνση, θέτοντας παράλληλα μια πολιτειακή πρόταση για την υπέρβαση της αντιπροσωπευτικής, και εξόχως ολιγαρχικής, δημοκρατίας. Αυτές οι κοινότητες συμβάλουν στη δημιουργία ενός τύπου ανθρώπου ο οποίος αντιστέκεται, συναποφασίζει και προεικονίζει την κοινωνία που ο ίδιος θέλει και δεν αναθέτει στο πολιτικό προσωπικό των κομμάτων της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Η ανθρωπολογική κρίση του καπιταλισμού

Πρόκειται για μια διατύπω­ση που πρέπει να εννοήσουμε αυστηρά κυριολεκτικά: Πρέπει να αντιληφθούμε ότι η «ανάπτυξη» απαιτεί μια ολόκληρη μετα­βολή του τύπου ανθρώπου των «ιθαγενών», προκειμένου να τους κάνει συμβατούς με το είδος της οικονομίας που φέρει αυτή την «ανάπτυξη». Σήμερα, με την κατίσχυση του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού έναντι του παραγωγικού καπιταλισμού, αυτό που κυριαρχεί είναι η λογική του εύκολου κέρδους, ο μαφιόζικος τρόπος διαχείρισης των κοινωνικών υποθέσεων και η γενίκευση της διαφθοράς. Όπως φαίνεται, ο καπιταλισμός τρώει τις ίδιες του τις σάρκες. Πάσχει από μια ανυπέρβλητη ανθρωπολογική αντίφαση, η οποία τον αναγκάζει να υποσκάπτει τα θεμέλια του ίδιου του οικοδομήματός του. Η λύσσα για κέρδος και ανάπτυξη οδηγεί στην καταστροφή κάθε άλλης αξίας, θεσμού και κοινωνικής πρακτικής που περιόριζε, αρχικά, αυτές τις κτητικές ορμές, με αποτέλεσμα σήμερα η λογική του εύκολου χρήματος και της πλουτοθηρίας να διαπερνούν ακόμα και τις φτωχότερες κοινωνικές τάξεις.

Ο καπιταλισμός, πριν φανερώσει τα αδιέξοδά του, κατέστρεψε τον ψυχισμό των ανθρώπων, διαμόρφωσε έναν ανθρωπολογικό τύπο μοναχικό, νευρωτικό, ενεργοβόρο, καριερίστα και αμοραλιστή, κάτοικο του «εγώ» και όχι του «εμείς». Ακόμα και σήμερα ο άνθρωπος αυτός διατηρεί την ψευδαίσθηση της ατομικής διαφυγής. Ο ανθρωπολογικός τύπος της ιδιώτευσης, της απάθειας, της συναλλαγής και της αλλοτρίωσης είναι μέρος του προβλήματος που έχουμε να επιλύσουμε. Είναι ανάγκη να υιοθετήσουμε άλλα νοήματα, άλλες σημασίες και άλλα προτάγματα στη ζωή μας, με τα οποία θα αξίζει να ζει κανείς σήμερα και όχι να περιμένει την έφοδο στα «χειμερινά ανάκτορα». Διότι ο άνθρωπος, εκτός από κοινωνική κατασκευή, είναι ταυτόχρονα και δημιουργός της ζωής του. Ο ετερόνομος άνθρωπος που, ως καταναλωτής, υπακούει και εκτελεί νόμους, εντολές και αφηγήσεις άλλων, χωρίς να συμμετέχει ο ίδιος στη λήψη των αποφάσεων, είναι απαραίτητο να αντικατασταθεί από τον αυτόνομο τύπο ανθρώπου, εκείνον που αυτοθεσμίζεται, που διαμορφώνει δηλαδή ο ίδιος τους θεσμούς και τους αναιρεί αν χρειαστεί. Το αίσθημα του «συνανήκειν» είναι σύμφυτο με το δικαίωμα του «συναποφασίζειν», και είναι ίσως ο μόνος τρόπος προαγωγής της αίσθησης της κοινότητας. Και αυτό συμβαίνει γιατί ο άνθρωπος πρέπει να επιστρέψει στην κοινότητα των άλλων ανθρώπων ένα μέρος της ύπαρξής του που της το οφείλει. Έτσι, καλλιεργείται και η ξεχασμένη στις μέρες μας αίσθηση της ατομικής ευθύνης απέναντι στην κοινωνία. Η δημιουργία του νέου αυτού ανθρωπολογικού τύπου αποκτά στην εποχή μας τη διαδικασία του κατεπείγοντος, εφόσον μια αυτόνομη, δημοκρατική και οικολογική κοινωνία δεν μπορεί να απαρτίζεται, ούτε φυσικά να δημιουργηθεί, από τον τύπο του ανθρώπου που δημιουργεί η καταναλωτική κοινωνία.

Περί της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και άλλων δαιμονίων

Το πρόταγμα της αποανάπτυξης είναι μια νεωτερικής έμπνευσης κριτική των πτυχών της νεωτερικότητας που θεωρούμε απαράδεκτες, οικολογικά, πολιτικά και ανθρωπολογικά.

Κρίνουμε απαραίτητο να αποδομήσουμε τη φαντασιακή σύλληψη (εντελώς αυθαίρετη κατά τη γνώμη μας), ότι η Ιστορία είναι αποτέλεσμα του βαθμού ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, αφήγηση που συνέχει τον φιλελευθερισμό με το αντίπαλο δέος του, τον σοσιαλισμό.

Θέτουμε λοιπόν τα εξής ερωτήματα (προς τους επιγόνους του Μαρξ κυρίως):

1. Εάν η Ιστορία είναι απόρροια της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, μια και συνδέεται με τη γέννηση του «νεκροθάφτη του καπιταλισμού», της εργατικής τάξης (του προλεταριάτου), πώς θα εξηγήσουμε το γεγονός ότι, εκεί που αναπτύχθηκαν οι παραγωγικές δυνάμεις (κυρίως στη Δύση), το επαναστατικό υποκείμενο της εργατικής τάξης είναι αντιστρόφως ανάλογα αναπτυγμένο της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων;

2. Πώς θα ερμηνεύσουμε ότι τα πιο εμβληματικά κινήματα που μας νοηματοδοτούν παγκοσμίως δεν προέρχονται από τις κοινωνίες της Δύσης, εκεί που η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων είναι απίστευτα μεγάλη, αλλά από προκαπιταλιστικές, προδικαιϊκές κοινωνίες, όπως οι Τσιάπας στο Μεξικό και οι κοινότητες των Κούρδων στη Ροζάβα, εκεί που ο κοινοτισμός διατηρούσε έντονη την παρουσία του και πριν, όπου η εργατική τάξη, με τα χαρακτηριστικά που της αποδίδει η μαρξική αφήγηση, είναι σχεδόν ανύπαρκτη;

3. Πώς θα εξηγήσουμε (με όρους ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων) το κίνημα των Σκουριών της Χαλκιδικής; Ένα κίνημα ενάντια στην εξόρυξη χρυσού που αναπτύχθηκε από τις τοπικές κοινωνίες και που εναντιώνεται στην καταστροφή τόσο του περιβάλλοντος όσο και των τοπικών κοινωνιών, έχοντας αντίπαλο μάλιστα όχι μόνο την πολυεθνική (Ελντοράντο) αλλά και τους ίδιους τους εργαζόμενους μεταλλωρύχους, την εργατική τάξη δηλαδή; Ανάλογη στάση τηρεί το σωματείο εργαζομένων της ΑΓΕΤ, το Εργατικό Κέντρο και ο Δήμος Βόλου σε αντιπαράθεση με τους κατοίκους της περιοχής που αντιδρούν στην καύση σκουπιδιών από την ΑΓΕΤ.

Εάν παραμείνουμε στην αφήγηση περί ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, ο αγώνας μας για την υπεράσπιση του περιβάλλοντος και των τοπικών κοινωνιών θα πρέπει να μεταστραφεί, στα παραδείγματά μας, σε αγώνα διεκδίκησης απ’ τους εργαζομένους των μέσων παραγωγής και της αναδιανομής του παραγόμενου πλούτου. Τότε όμως θα μιλάμε για τη δημιουργία, και στη χώρα μας, μιας ακόμη «εξορυκτικής αναδιανεμητικής» κοινωνίας. Εφαρμογή αυτού του προτάγματος, ανάλογη της «δίκαιης ανάπτυξης», έχουμε στη Βολιβία, όπου με την υπογραφή της «προοδευτικής» κυβέρνησης του τότε προέδρου Μοράλες άρχισε να συντελείται η καταστροφή της μεγαλύτερης ξηρολίμνης στον κόσμο (10.582 km² Salar-de-uyuni στην Νοτιοδυτική Βολιβία). Η λίμνη αυτή που αποτελεί παγκόσμιο μνημείο φυσικής κληρονομιάς, περιέχει το 50-70% των παγκόσμιων αποθεμάτων σε λίθιο το οποίο χρησιμοποιείται στις μπαταρίες για την αποθήκευση ενέργειας. Επίσης, στη Νικαράγουα, η «προοδευτική» κυβέρνηση του Ντανιέλ Ορτέγκα των Σαντινίστας υπέγραψε συμφωνία με κινεζικές εταιρείες για την κατασκευή διώρυγας 5 φορές μεγαλύτερης της διώρυγας του Παναμά. Μόνο που η διώρυγα αυτή θα καταστρέψει την ομώνυμη λίμνη της Νικαράγουας, που θεωρείται η καρδιά του υδροφόρου ορίζοντα της Λατινικής Αμερικής. Όλα αυτά γίνονται για να συντομευτεί κατά 12 μέρες ο χρόνος διακίνησης των εμπορευμάτων της Κίνας στον πλούσιο δυτικό κόσμο. Η Κίνα που θεωρείται η ναυαρχίδα της παγκόσμιας ανάπτυξης, δια στόματος του Προέδρου της Σι Τζινπίγκ, στο μέγαρο του λαού κατά την 200ή επέτειο της γέννησης του Καρλ Μαρξ, μίλησε για την ευθυγράμμιση της Κίνας με τις αρχές στου μαρξισμού. Το παράδειγμα της Κίνας δείχνει την τερατογέννηση της συνάντησης του καπιταλισμού με τον σοσιαλισμό με ενοποιητικό στοιχείο την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Ένα άλλο παράδειγμα δημιουργίας και αύξησης του παραγόμενου πλούτου –όχι δίκαιης ανάπτυξης αλλά ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων– συμβαίνει ήδη στην Αιθιοπία και στον ποταμό Όμο, παραπόταμο του Νείλου. Εκεί που για αιώνες κατοικούν οι κοινότητες των αυτόχθονων Σούρι, ανακαλύφθηκαν πλούσια κοιτάσματα χρυσού. Πολυεθνικές εταιρείες ξεκίνησαν ήδη την εξόρυξή του. Το αναπτυξιακό τους σχέδιο έχει και συνέχεια. Θα ξεριζώσουν την αυτοφυή βλάστηση, θα κατασκευάσουν εκτεταμένες κτηνοτροφικές μονάδες και θα καλλιεργήσουν λουλούδια. Με το άφθονο νερό του ποταμού Όμο, ιταλική επιχείρηση που επιχορηγείται με κονδύλια από την ΕΕ για την «βοήθεια» προς τον Τρίτο Κόσμο κατασκευάζει εκεί ένα τεράστιο φράγμα για να παραχθεί ηλεκτρικό ρεύμα που θα πουληθεί στην Κένυα. Η Αιθιοπία που είναι βουτηγμένη στα χρέη προς το ΔΝΤ θα ξεχρεώσει ένα μέρος του χρέους της μ’ αυτή την επένδυση. Η τεράστια τεχνητή λίμνη θα εκδιώξει από τον τόπο τους περίπου 20.000 ιθαγενείς.

.

Μια και αναφερθήκαμε στον ποταμό Όμο που είναι παραπόταμος του Νείλου, θα πρέπει να αναφέρουμε και στην εκδίωξη των αυτοχθόνων ιθαγενών της Αιγύπτου, την κοινότητα των Νούβιων, όταν επί Νάσερ η Σοβιετική Ένωση κατασκεύασε το φράγμα του Ασσουάν στον Νείλο.

Όλα αυτά αναφέρονται για να τεκμηριώσουμε ότι και η κυρίαρχη, μέχρι τώρα, αντιπρόταση προς τον καπιταλισμό –ο σοσιαλισμός δηλαδή– ήταν βαθύτατα επηρεασμένος από το καπιταλιστικό φαντασιακό.

«Πράσινη» ανάπτυξη: Η συνέχιση της πολιτικής τους με άλλα μέσα

Η πράσινη ανάπτυξη είναι ένας άλλος τρόπος να συνεχίσει ο καπιταλισμός να υπάρχει, είναι μία ευφυής κίνηση του καπιταλισμού για να μην αμφισβητηθεί το κυρίαρχο που είναι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Στις δεκαετίες του 1970 και 1980, στο όνομα της καταπολέμησης της φτώχειας, ξεκίνησε η «πράσινη επανάσταση» με τη χρήση χημικών λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων. Ακολούθησε η «αειφόρος ανάπτυξη», μετά η «βιώσιμη ανάπτυξη», και τώρα η «πράσινη ανάπτυξη». Η εκτίμηση που υπάρχει είναι ότι, αν συνεχίσουμε έτσι και όλη η γη γίνει «πράσινη», με τον τρόπο που καταναλώνουμε, έτσι και αλλιώς, θα πρέπει να μετοικήσουμε σε άλλον πλανήτη. Ο καπιταλισμός δημιουργεί συνεχώς νέες ανάγκες οι οποίες χωρίς διαρκή ανάπτυξη δεν μπορούν να ικανοποιηθούν. Αν προσθέσουμε και τις ακόρεστες ανάγκες της τεχνητής νοημοσύνης σε γη, νερό και ρεύμα για τη λειτουργία των κέντρων δεδομένων (11.000 Data Centers μέχρι τώρα σε όλο τον πλανήτη, εκ των οποίων 19 στην Ελλάδα), η κατάσταση γίνεται δυστοπική. Ήδη η ΕΕ, για να καλύψει τις διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες για ενέργεια, έχει εντάξει την πυρηνική ενέργεια στις «πράσινες» επενδύσεις. Ο Σερζ Λατούς λέει ότι η ανθρωπότητα είναι ένα πλοίο που οδεύει προς τα βράχια και η «πράσινη» ανάπτυξη επιβραδύνει απλώς την πρόσκρουση. Η αποανάπτυξη προτείνει να αλλάξει ρότα… Είμαστε κριτικοί προς την «πράσινη» ανάπτυξη, θεωρούμε ότι είναι ένα ακόμα ιδεολόγημα του καπιταλισμού. Η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει ότι για την «πράσινη» ανάπτυξη θα χρειαστούμε μέχρι το 2050 ραγδαία αύξηση των εξορύξεων των ορυκτών μετάλλων αλουμινίου, χαλκού, μολύβδου, νικελίου και χάλυβα, εντατικοποίηση στην εκμετάλλευση σπάνιων γαιών (ίνδιο, μολυβδαίνιο, νεοδύμιο) και ειδικότερα για τα υλικά αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας (κοβάλτιο, λίθιο, μαγγάνιο, νικέλιο) αύξηση της ζήτησης έως 1000%. Μια μπαταρία ηλεκτρικού αυτοκινήτου που ζυγίζει γύρω στα 500 κιλά περιέχει 12 κιλά λίθιο, 30 κιλά νικέλιο, 20 κιλά μαγγάνιο, 15 κιλά κοβάλτιο, 100 κιλά χαλκό, 200 γραμμάρια αλουμινίου. Μόνο για μία μπαταρία αυτοκινήτου απαιτείται επεξεργασία 10 τόνων αλατιού για την παραγωγή λιθίου, 15 τόνων μεταλλεύματος για την παραγωγή κοβαλτίου, 2 τόνων μεταλλεύματος για την παραγωγή νικελίου και 12 τόνων μεταλλεύματος χαλκού. Συνολικά, χρειάζονται 200 τόνοι ορυκτού εδάφους για μια ηλεκτρική μπαταρία αυτοκινήτου. Το διακύβευμα για την «πράσινη» μετάβαση είναι οι σπάνιες γαίες, απαραίτητες για την κατασκευή φωτοβολταϊκών, ανεμογεννητριών και μπαταριών αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας. Έτσι ερμηνεύεται ο ανταγωνισμός των πλούσιων χωρών για τις σπάνιες γαίες στην Ουκρανία, στη Βολιβία, στο Κογκό, στη Σερβία και αλλού. Στη χώρα μας, σχεδιάζεται στη Χίο η εξόρυξη του αντιμονίου, μιας ακόμη σπάνιας γαίας, παρά τις αντιδράσεις της τοπικής κοινωνίας.

Μια άλλη μορφή καταστροφής τόπων στο όνομα της «πράσινης» ανάπτυξης είναι τα βιοκαύσιμα. Το βιοντίζελ στην Ευρώπη προέρχεται μέχρι και 25% από φοινικέλαιο και άλλα ελαιοδοτικά φυτά, όπως η ελαιοκράμβη. Αμέτρητα στρέμματα τροπικών δασών έπρεπε να δώσουν τη θέση τους στις φυτείες φοινικέλαιου, ειδικά στην Ινδονησία και τη Μαλαισία. Αυτό καταστρέφει τη βάση διαβίωσης πολλών ζωικών και φυτικών ειδών και οδηγεί σε τεράστιες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου. Στα βενζινάδικα οι Ευρωπαίοι οδηγοί βάζουν συχνά φοινικέλαιο χωρίς να το γνωρίζουν. Το φοινικέλαιο περιέχεται σχεδόν σε κάθε δεύτερο προϊόν στα σούπερ μάρκετ και είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστούμε την καθημερινότητά μας χωρίς αυτό. Αλλά σχεδόν κανείς δεν ξέρει ότι μεγάλο μέρος των εισαγωγών φοινικέλαιου στην Ευρώπη καταλήγει στο ντεπόζιτο των αυτοκινήτων. Ο λόγος για αυτό είναι η απαίτηση της ΕΕ να μειωθούν οι εκπομπές αερίων θερμοκηπίου από τα καύσιμα. Το ντίζελ υποτίθεται ότι γίνεται πιο φιλικό προς το περιβάλλον, αν μέρος του συνίσταται από φυτικά έλαια. Ένα τεράστιο λάθος! Γιατί η πρόσμειξη φοινικέλαιου στο καύσιμο βλάπτει το περιβάλλον, το κλίμα και τον άνθρωπο. Το βιοντίζελ, μέσω των φυτειών φοινικέλαιου που προέρχονται από τη μετατροπή δασικών περιοχών σε καλλιέργειες παράγει επίσης τεράστιες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που βλάπτουν όχι μόνο το κλίμα αλλά και την υγεία μας. Με την αποψίλωση των τροπικών δασών όλο και περισσότερα είδη, όπως οι ουρακουτάγκοι, οι ασιατικοί ελέφαντες και οι ρινόκεροι, χάνουν το ζωτικό τους χώρο. Ειδικά στην Ινδονησία, η κατάσταση γίνεται όλο και πιο απειλητική: οι φυτείες φοινικέλαιου έχουν καταλάβει συνολικά 14 εκατομμύρια εκτάρια! Αυτό αντιστοιχεί σχεδόν στη μισή έκταση της Γερμανίας! Και οι φυτείες αυξάνονται συνεχώς.

Και ενώ ο φόβος για μια παγκόσμια επισιτιστική κρίση αυξάνεται, έχουν δεσμευτεί για τη δημιουργία φωτοβολταϊκών πάρκων 339.010 στρέμματα παραγωγικής γης στη Θεσσαλία σε περιοχές όπως στη Σκοπιά Φαρσάλων, στον Τύρναβο, στην Ελασσόνα, στα Αντιχάσια και αλλού. Ακολουθεί η Δυτική Μακεδονία με 250.417 στρέμματα, η Στερεά Ελλάδα με 235.325 στρέμματα, η Κεντρική Μακεδονία με 176.593 στρέμματα, η Ανατολική Μακεδονία-Θράκη με 101.597 στρέμματα. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στις υπόλοιπες περιφέρειες της χώρας. Και ενώ συμβαίνουν όλα αυτά στη χώρα μας, οι τοπικές κοινωνίες (κοινότητες, δήμοι, περιφέρειες) έχουν μόνο συμβουλευτικό ρόλο για την τοποθέτηση φωτοβολταϊκών, ανεμογεννητριών και υδροηλεκτρικών φραγμάτων. Για παράδειγμα, η πρόταση της ΑΔΜΗΕ για παραγωγή ρεύματος από «πράσινες» πηγές ενέργειας στην Κρήτη είναι δεκαπλάσια από τις ανάγκες του νησιού σε ρεύμα στην κορύφωση της ζήτησης τον Δεκαπενταύγουστο. Η πρότασή μας είναι οι τοπικές κοινωνίες να αποφασίζουν οι ίδιες για τις ανάγκες τους σε ενέργεια, καθώς και για τη μορφή ενέργειας που θα χρησιμοποιήσουν. Αυτό βέβαια προϋποθέτει να γίνει αίτημα των κοινοτήτων αγώνα, θέτοντας με αυτό τον τρόπο πολιτειακό ζήτημα για αυτοκυβέρνηση με κύτταρο τους δήμους και τις κοινότητες.

Αντί επιλόγου…

Ο φιλόσοφος και οραματιστής Αντρέ Γκορζ είχε προβλέψει σε ένα κείμενο του, ήδη από το 1974, την ανάκτηση των οικολογικών κινημάτων από τη βιομηχανία και τους χρηματιστηριακούς κύκλους, δηλαδή από το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα. Είναι καλύτερα, λοιπόν, από εδώ και στο εξής να μην κρυβόμαστε. Ο αγώνας για οικολογική στροφή δεν αποτελεί αυτοσκοπό, μονάχα ένα ενδιάμεσο στάδιο. Η οικολογική στροφή μπορεί να δημιουργήσει δυσκολίες στον καπιταλισμό. Να τον αναγκάσει να αλλάξει. Είναι σίγουρο ότι θα αντισταθεί, θα κάνει χρήση βίας και «πονηρούς χειρισμούς». Θα υποχρεωθεί όμως να υποκύψει, διότι το οικολογικό αδιέξοδο θα είναι μη διαπραγματεύσιμο. Ο καπιταλισμός θα εντάξει στον κορμό του την οικολογική «παράμετρο», όπως έχει ήδη ενσωματώσει τόσες άλλες. Για τον λόγο αυτό πρέπει ευθύς εξαρχής να αναρωτηθούμε με ειλικρίνεια: τι θέλουμε πραγματικά; Έναν καπιταλισμό που θα προσαρμοστεί σε δεσμεύσεις οικολογικού χαρακτήρα ή μια οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική επανάσταση που θα καταργήσει τις δεσμευτικές αρχές του καπιταλισμού, θέτοντας σε νέες βάσεις τη σχέση του ατόμου με την κοινότητά του, το περιβάλλον και την ίδια τη φύση; Μεταρρύθμιση ή ρήξη;

Ο Γιάννης Μπίλλας είναι εκπαιδευτικός-βιοκαλλιεργητής και ζει στα Τρίκαλα Θεσσαλίας. Έχει γράψει μαζί με τον Γιώργο Κολέμπα τα βιβλία
Ο Ανθρωπολογικός Τύπος της Αποανάπτυξης-Τοπικοποίησης» (Οι Εκδόσεις τωνΣυναδέλφων)
και
Για την Κοινότητα των Κοινοτήτων – Με το πρόταγμα της αυτονομίας, της αποανάπτυξης, του κοινοτισμού και της άμεσης δημοκρατίας (Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων).